Erfgoed van de Week | Ambitieuze techniek op de Herengracht

Menig Amsterdammer kent het bedoelde handelaar ‘pronkkasteel’ aan Herengracht 380-382, tussen 1888 en 1890 is gebouwd voor de nouveau-riche tabaks Jacob Nienhuys (1837-1927) naar ontwerp van de architect Abraham Salm GBzn. (1857-1915). Sinds 1997 is hier het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies gehuisvest. Deze Erfgoed van de Week gaat niet over de bijzondere architectuur van het huis, maar over een aspect productie hoeveel ambitie blijkt: de moderne negentiende-eeuwse installatietechniek. Een onderwerp dat bij vaak te weinig aandacht besteedt, alleen technologisch interessant is, maar vaak ook een interessant verhaal vertelt over de gebruikers van een pand en de tijd waarin zijn leven.

Huis Nienhuys, Herengracht 380-382.  |  Foto: Paul Nieuwenhuizen (2016), Monumenten en Archeologie, gemeente Amsterdam.

Huis Nienhuys, Herengracht 380-382. | Foto: Paul Nieuwenhuizen (2016), Monumenten en Archeologie, gemeente Amsterdam.

Moderne installatietechniek

Dit huis aan de Herengracht had namelijk elektrische verlichting, stromend water, centrale verwarming en tot slot een zeer uitgebreid ventilatiesysteem. Veel van deze toekomstige voorzieningen zijn ontstaan ​​uit de vele technische ontwikkelingen in ‘de IJzeren Eeuw’, de hang naar comfort en de documenten kennis op het gebied van gezondheid. Al valt op dat laatste nog wel wat af te dingen: zo was er voor de familie Nienhuys op elke verdieping een watercloset met een fonteintje om de handen te wassen. Het personeel moest, zoals dat gebruikelijk was, het doen met alleen een ouderwetse kakdoos direct naast de keuken. Behalve een beeld van de standenmaatschappij van toen, maakt ook duidelijk dat de hygiëne van het personeel ook belangrijk was voor de eigen gezondheid!

De glaskap was opgedeeld in drie compartimenten, die met elkaar in verbinding stonden door drie naast elkaar gelegen deuren in de nok.  (Vergelijkbare voorbeelden zijn onbekend).  |  Foto: Rogier Groeneveld 2021.De glaskap was opgedeeld in drie compartimenten (vergelijkbare voorbeelden zijn onbekend). | Foto: Rogier Groeneveld (2021).

Ventilatie

Terwijl in de negentiende eeuw juist schoon drinkwater en achteraf gezien voor de grootste oefening van de aanvang hebben plaatsgevonden, was men toen bijna obsessief met de bezigheid van de luchtkwaliteit. Dit was deels een overblijfsel van het inmiddels wat achterhaalde idee dat de vele epidemieën zich via stank van slechte lucht (miasmen) verspreidden, en deels ingegeven door experimenten waarbij mensen onwel werden als ze lang in een ruimte bevonden. Goede ventilatie werd op plekken waar veel mensen samenkwamen, zoals theaters en concertzalen, destijds als een absolute noodzaak.
Nienhuys had Herengracht 380-382 juist laten bouwen om op delen van de begane grond en de eerste verdieping grote ontvangsten en partijen te houden. Deze wilde de zeer rijk geworden tabakshandelaar tot de hoofdstedelijke elite.
Dit bespreking waarschijnlijk waarom tijdens het onderzoek naar dit pand sporen zijn gevonden van een woonhuis omvangrijke ventilatiesysteem. Dit maakte onder andere gebruik van de ondergrondse trek van de stoomverwarming en werkte ook via de grote glazen lichtkap boven het trappenhuis, de centrale ‘hal’ op de tweede eerste verdieping en de badkamer op de tweede verdieping.

Links: doorsnede van het huis over de glaskap met in ruimten in gebruik tijdens grote ontvangsten.  Rechts: machinekamer in het koetshuis met gasmotor en dynamo (ca. 1900).  |  Tekening links: Rogier Groeneveld (2022), foto rechts: beeldbank Stadsarchief Amsterdam (ANWZ00019000003).Links: doorsnede van het huis over de glaskap met in ruimten in gebruik tijdens grote ontvangsten. Rechts: machinekamer in het koetshuis met gasmotor en dynamo (ca. 1900). | Tekening links: Rogier Groeneveld (2022), foto rechts: beeldbank Stadsarchief Amsterdam (ANWZ00019000003).

Verwarming

In de lus van de twintigste eeuw bekeken de aandacht voor ventilatie en in woonhuizen werden er vaak zelfs geen aparte voorzieningen meer aangelegd. Toch zou je veel van de verwarmingssystemen uit die tijd kunnen zien als directe voorlopers van onze huidige centrale verwarming. De lage druk stoomverwarming van Herengracht 380-382 was zelfs al per kamer te regelen en de op cokes gestookte ketel in de dodelijke automatische op de warmtebehoefte. De ketel dagelijkse af en toe schoongemaakt en bijgevuld te worden. ‘Een dienstmeid heeft daarvoor ongeveer een half uur per 24 uur nodig‘, zoals te lezen stond in de Duitse brochure van de fabrikant Bechem & Post. Via de verwarmingstoestellen kon ook de verse buitenlucht worden binnengehaald en zelfs het badwater werden via dit verwarmde systeem.
Maar of het allemaal zo perfect werkte is geen vraag; er is onder andere bekend dat de verwarmingselementen niet goed stofvrij te houden waren, zodat er continu een ‘verbrande lucht’ in huis hing.

De zelfregelende stoomketel van Bechem & Post;  bij een balans automatisch de luchttoevoer van het vuur open zette.  |  Bron: Bouwkundig Weekblad 1884 p.107 (auteursrecht BNA).De zelfregelende stoomketel van Bechem & Post; bij een balans automatisch de luchttoevoer van het vuur open zette. | Bron: Bouwkundig Weekblad 1884 p.107 (auteursrecht BNA).

verlichting

Voor de verlichting had Jacob Nienhuys natuurlijk ook het allermodernste gekozen: het huis was als eerste in Amsterdam uitgerust met in totaal maar liefst 300 gloeilampen. Omdat de stad nog geen centrale elektriciteitsvoorziening had, stond er in het koetshuis accumulatoren opgesteld die overdag werden door een apparaat werd door een 35pk motor. De brandstof hiervoor kwam weer uit het gasnet dat in de tweede helft van de negentiende eeuw in Amsterdam werd aangelegd voor de straatverlichting en de gaslampen van de voornamere.

Doorsnedetekening van de badkamer met links een verwarmingstoestel en rechts de kolomvormige badgeiser.  |  Bron: A. Salm, (1889), Archief van GB Salm en A. Salm Gbzn, (1315BT900130).Doorsnedetekening van de badkamer met links een verwarmingstoestel en rechts de kolomvormige badgeiser. | Bron: A. Salm, (1889), Archief van GB Salm en A. Salm Gbzn, (1315BT900130).Verwarmingstoestel voor stoomverwarming: door de isolerende mantel open en dicht te doen kon met de warmtetoevoerregeling.  Een aparte klep regelde de aanvoer van buitenlucht.  |  Bron: Handboek BH Thomas (1902).Verwarmingstoestel voor stoomverwarming: door de isolerende mantel open en dicht te doen kon met de warmtetoevoerregeling. Een aparte klep regelde de aanvoer van buitenlucht. | Bron: Handboek BH Thomas (1902).

conventies

Opvallend is dat van alle technische hoogstandjes in het huis alleen de elektrische verlicht aangegeven werden: de kroonluchters en wandarmaturen zowel gloeilampen met en zonder lampenkapje. De moderne ventilatie- en verwarmingsinstallaties waren onzichtbaar weggewerkt in de schouwen die een vast ontwerpen van de diverse representatieve interieurs. Deze waren, geheel volgens de conventies van die tijd, ingericht in historiserende neorenaissance en neo-Lodewijkstijlen. Je kunt je voorstellen dat Nienhuys, ondanks alle ambities, daar toch niet van durfde af te wijken. Hoewel een nieuwkomer op de grachten, wist hij uiteindelijk door te dringen tot de elitaire toplaag van de hoofdstad. Zijn oudste dochter Frederica (1876-1965) in 1899 met Conrad Jan van Tienhoven, dijkgraaf van het heemraadschap en de oudste zoon van Gijsbert van Tienhoven, die tussen 1880 en 1891 burgemeester was van Amsterdam, en daarna commissaris van de Koningin in Noord -Holland.

Onder de bodemplaat van de schouw in de salon was een verwarmingstoestel weggewerkt.  Het haardhout lag er slechts voor de sier!  Bij de kroonluchter waren de gloeilampen juist bewust in het zicht gelaten.  |  Foto: Archief van GB Salm en A. Salm Gbzn.  (ca. 1890), beeldbank Stadsarchief Amsterdam (ANWZ00017000007).Onder de bodemplaat van de schouw in de salon was een verwarmingstoestel weggewerkt. Het haardhout lag er slechts voor de sier! Bij de kroonluchter waren de gloeilampen juist bewust in het zicht gelaten. | Foto: Archief van GB Salm en A. Salm Gbzn. (ca. 1890), beeldbank Stadsarchief Amsterdam (ANWZ00017000007).

Erfgoed van de Week

In de rubriek Erfgoed van de Week staat elke week een bijzondere vondst, vindplaats, voorwerp, monumentaal gebouw van historische plek in de stad centraal. Via de website amsterdam.nl/erfgoed, Twitter @erfgoed020 en Facebook Monumenten en Archeologie delen de erfgoedexperts van Monumenten en Archeologie het erfgoed van de stad met Amsterdammers en overige geïnteresseerden.

Dit artikel is geschreven door Rogier Groeneveld, architect en bouwhistorisch onderzoeker. Het onderzoek naar Herengracht 380-382 wordt uitgevoerd samen met Agnes Hemmes van Monumenten en Archeologie.

Bouwhistorisch onderzoek aan de Herengracht 380-382.  |  Foto: Rogier Groeneveld.Bouwhistorisch onderzoek aan de Herengracht 380-382. | Foto: Rogier Groeneveld.

bouwhuisontwerp

Next Post

Reese Witherspoon's Book Club and Havenly Team Up on Decor Collection

Sun May 1 , 2022
Als u een onafhankelijk beoordeeld product of dienst koopt via een link op onze website, kan Variety een aangesloten commissie ontvangen. Reese’s Book Club werkt samen met Havenly voor nog een andere dromerige decorcollectie, gevuld met stukken die speciaal zijn ontworpen om je leeshoekje te perfectioneren. De collectie is de […]